Ο Ηθικός Νόμος

Αυτό όμως που είναι σπουδαίου ενδιαφέροντος, είναι ότι ο νόμος της αιτίας και του αποτελέσματος, της δράσης και αντίδρασης, επικρατεί όχι μόνο στις φυσικές διαδικασίες αλλά, εξίσου αυστηρά, και στις ηθικές πράξεις.

Κατά συνέπεια, η διδασκαλία του Βούδα υπογραμμίζει ότι η ηθικώς επιδέξια σκέψη, ομιλία και πράξη, φέρνουν σαν αποτέλεσμα ευτυχία στον πράττοντα σε κάποια δεδομένη στιγμή, ενώ αντίθετα οι πράξεις που είναι ηθικά αδέξιες φέρνουν σαν αποτέλεσμα μελλοντικό πόνο, ταλαιπωρία και βάσανα. Γι’ αυτό ο Βούδας λέει:

«Αν με αγνό νου κάποιος μιλάει ή πράττει, ευτυχία τον ακολουθεί, όπως η σκιά του που ποτέ δεν φεύγει.
«Αν με διεφθαρμένο νου κάποιος μιλάει ή πράττει, δυστυχία τον ακολουθεί, όπως ο τροχός της βοϊδάμαξας ακολουθεί το βόδι». (Dh 1, 2)

Δηλαδή, εάν προβάλλει κάποιος κάτι θετικό, θα πάρει πίσω κάτι θετικό. Αντιθέτως, εάν προβάλλει κάτι αρνητικό, θα πάρει πίσω κάτι αρνητικό.

Αγνός Νους – Αγνή Πράξη – Αποτέλεσμα (Ευτυχία)
Διεφθαρμένος Νους – Διεφθαρμένη Πράξη – Αποτέλεσμα (Δυστυχία)
Καλή Αιτία – Καλό Αποτέλεσμα
Κακή Αιτία – Κακό Αποτέλεσμα

Αυτός ονομάζεται ο φυσικός νόμος του Κάρμα, δηλαδή ο φυσικός νόμος της αιτίας και του αποτελέσματος, της δράσης και αντίδρασης των πράξεών μας. Ονομάζεται επίσης και ο νόμος της «ηθικής αιτιότητας».

Για να καταλάβουμε πώς λειτουργεί αυτός ο νόμος, καλόν είναι να δούμε πώς λειτουργούν άλλοι νόμοι στη φύση. Ένας τέτοιος φυσικός νόμος είναι ο νόμος των καιρικών, ατμοσφαιρικών, μετεωρολογικών και θερμικών φαινομένων. Εδώ ανήκει ο νόμος της δράσης και αντίδρασης, της αιτίας και του αποτελέσματος στην φυσική τάξη των φαινομένων, όπως ο αέναος κύκλος των εποχών, η τακτική σειρά των εποχών, οι αιτίες των ανέμων και των βροχών, η αιτιοκρατία της θερμότητας. Εδώ ανήκει επίσης και ο νόμος του ηλεκτρομαγνητισμού, του φωτός, της έλξης της βαρύτητας, και των ισχυρών και ασθενών δυνάμεων που κυριαρχούν στον μικροσκοπικό χώρο του ατομικού πυρήνα. Δηλαδή οι μετεωρολογικοί, φυσικοί, χημικοί, γεωλογικοί, αστρονομικοί, κ.λπ. νόμοι της ανόργανης ύλης που κυβερνώνται από την αιτιοκρατία.

Άλλος φυσικός νόμος είναι ο βιολογικός και ο γενετικός νόμος της οργανικής ύλης, όπως του σπόρου ως αιτία, και του καρπού ως αποτέλεσμα. Για παράδειγμα, ο σπόρος μιας μηλιάς δεν μπορεί να δώσει σαν καρπό πορτοκάλια αλλά μόνο μήλα. Ο σπόρος ενός ζαχαροκάλαμου δίνει γλυκιά γεύση και όχι πικρή.

Εδώ ανήκει και ο νόμος της κληρονομικότητας στα φυτά και στα ζώα μέσω των κυττάρων, των γονιδίων, και της κωδικοποιημένης γενετικής πληροφορίας εντός του DNA.

Παρόμοια με τους ως άνω φυσικούς νόμους, υπάρχει και ο νόμος της αιτίας και του αποτελέσματος, της δράσης και αντίδρασης στον ανθρώπινο νου και στις ανθρώπινες πράξεις που λέγεται «ηθικός νόμος», ή «ηθική αιτιότητα». Πώς λειτουργεί αυτός ο νόμος; Γιατί γινόμαστε αυτό που σκεφτόμαστε; Πώς βιώνουμε τα αποτελέσματα των πράξεών μας;

Ας υποθέσουμε ότι ένας γεωργός έχει ένα κομμάτι γης που είναι καλή, εύφορη γη. Η γη δίνει στον γεωργό μία επιλογή: μπορεί να φυτεύσει στη γη ό,τι αυτός επιλέξει. Η γη θα

επιστρέψει αυτό που ο γεωργός φυτεύει, αλλά δεν νοιάζεται για το τι φυτεύεται σ’ αυτήν. Εξαρτάται από τον γεωργό να πάρει την απόφαση.

Εδώ συγκρίνουμε τον ανθρώπινο νου με τη γη, επειδή ο νους, όπως και η γη, δεν νοιάζεται γι’ αυτό που φυτεύουμε σ’ αυτόν. Θα επιστρέψει αυτό που του φυτεύουμε, αλλά δεν νοιάζεται για το τι του φυτεύουμε.

Ας πούμε τώρα ότι ο γεωργός έχει δύο σπόρους στο χέρι του – ο ένας είναι σπόρος από καλαμπόκι, ο άλλος από στρύχνο, ένα φυτό με τοξικούς καρπούς. Σκάβει δύο μικρές τρύπες στη γη και φυτεύει τους δύο σπόρους – στην μία το καλαμπόκι, στην άλλη τον στρύχνο. Σκεπάζει τις τρύπες, ποτίζει τους δύο σπόρους και φροντίζει τη γη… και τι θα συμβεί; Κατά κανόνα, η γη θα του επιστρέψει καρπό από τους σπόρους που της φύτεψε.

Θυμηθείτε ότι η γη δεν νοιάζεται. Θα επιστρέψει τοξικό καρπό με την ίδια αφθονία που θα επιστρέψει καλαμπόκι. Και να που εμφανίζονται και τα δύο φυτά και ο καρπός τους: ένα καλαμπόκι και ένας στρύχνος με τοξικό καρπό.

Καλή Αιτία – Καλό Αποτέλεσμα
Κακή Αιτία – Κακό Αποτέλεσμα

Ο ανθρώπινος νους είναι πολύ πιο εύφορος, και απίστευτα πιο γόνιμος από τη γη και λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Δεν τον νοιάζει τι φυτεύουμε… την επιτυχία ή την αποτυχία…, το καλό ή το κακό…, έναν συγκεκριμένο, αξιόλογο στόχο… ή τη σύγχυση, το φόβο, το άγχος και ούτω καθεξής. Αλλά αυτό που φυτεύουμε πρέπει να το επιστρέψει σ’ εμάς. Γι’ αυτό και στα βουδιστικά κείμενα αναφέρεται:

«’Ο,τι σπόρο σπέρνει κάποιος,
τέτοιον καρπό θερίζει.
Ο πράττων το καλό, θερίζει το καλό
και ο πράττων το κακό, το κακό.
Σπείρατε τον σπόρο,
θα βιώσετε τον καρπό του». (SN Samuddakasuttaṃ)

Εκατονταετίες αργότερα, η σχέση της αιτίας και του αποτελέσματος και συνεπώς η ηθική συνέπεια του νόμου του κάρμα εκφράστηκε και στη ρήση του αποστόλου Παύλου όπου επισημαίνεται:

«ὃ γὰρ ἐὰν σπείρῃ ἄνθρωπος,
τοῦτο καὶ θερίσει». (Προς Γαλάτες 6:7)

Τελικά, ο ανθρώπινος νους θα μας επιστρέψει ό,τι θέλουμε, ό,τι κάνουμε επιλογή, ό,τι έχουμε πρόθεση να φυτεύσουμε, δηλαδή ό,τι έχουμε πρόθεση να πράξουμε: το καλό ή το κακό.